Thành nhà Hồ

1. Vị trí địa lý

Thành nhà Hồ nằm ở địa phận các thôn Tây Giai, Xuân Giai (thuộc xã Vĩnh Tiến), thôn Đông Môn (xã Vĩnh Long), huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa (nay là xã Tây Đô, Thanh Hóa), cách Hà Nội khoảng 140km.

Thành nhà Hồ là kinh đô nước Đại Ngu (quốc hiệu Việt Nam thời nhà Hồ). Thành còn được biết đến với các tên gọi khác là thành Tây Đô, thành An Tôn, thành Tây Kinh, thành Tây Giai. Đây là một trong những tòa thành bằng đá độc đáo bậc nhất Việt Nam và thế giới. Hiện nay, thành vẫn còn tồn tại gần như nguyên vẹn và trở thành địa điểm du lịch Thanh Hóa nổi tiếng, thu hút du khách trong và ngoài nước tìm đến tham quan, tìm hiểu lịch sử, kiến trúc Thành nhà Hồ.

2. Những điểm đặc biệt của di tích Thành nhà Hồ

Công trình lịch sử Thành nhà Hồ mang ý nghĩa lớn về mặt văn hóa – kiến trúc – khảo cổ. Cho đến ngày nay, những điểm đặc biệt trong quá trình xây dựng Thành nhà Hồ vẫn còn gây tò mò cho những người thích tìm hiểu, khám phá các công trình kiến trúc cổ xưa.

2.1. Thời gian xây dựng rất ngắn

Thành nhà Hồ được xây dựng trong khoảng thời gian rất ngắn, chỉ khoảng 3 tháng. Thành được xây từ tháng Giêng đến tháng Ba, năm 1397, theo lệnh của Hồ Quý Ly, lúc này đang giữ chức Phụ chính Thái sư nhiếp chính nhà Trần. Cũng trong năm đó, ông cho dời đô từ Thăng Long (Hà Nội) vào Thành nhà Hồ ở Thanh Hoá.

Việc xây dựng Thành nhà Hồ có khối lượng công việc lớn trong thời gian rất ngắn cho thấy tài trí của người xưa. Đó là sự kết hợp của sức lực và trí tuệ tuyệt vời của con người đổ xuống công trình này. Cho đến ngày nay, thời gian xây dựng Thành nhà Hồ vẫn còn khiến nhiều người kinh ngạc. Đây là một trong những yếu tố làm nên sức hấp dẫn của tòa thành, thu hút nhiều người đến tìm hiểu, nghiên cứu.

2.2. Kiến trúc bằng đá cổ “độc nhất vô nhị”

Thành nhà Hồ được xem là công trình được xây dựng bằng đá cổ “độc nhất vô nhị” ở Việt Nam. Điểm độc đáo của tòa thành khiến nhiều người thán phục là nghệ thuật lắp ghép khéo léo những khối đá khổng lồ, thi công trong khoảng thời gian ngắn nhất và có độ bền vững bậc nhất.

Bốn cổng chính và toàn bộ tường thành của Thành nhà Hồ được xây dựng bằng những phiến đá vôi nặng đến hàng tấn. Các phiến đá được xếp chồng khít lên nhau không cần thêm chất kết dính gì vẫn đảm bảo độ bền vững theo thời gian. Đây là các phiến đá vôi màu xanh, dài trung bình 1,5m, có tấm dài tới 6m. Ước tính tổng khối lượng đá dùng để xây dựng tòa thành khoảng 20.000m3. Cùng với đó là gần 100.000m3 đất được đào đắp công phu. Trải qua nhiều thế kỷ tồn tại, mặc dù phần kiến trúc bên trong tòa thành đã bị mai một, vùi lấp hết nhưng 4 bức tường thành bằng đá dường như vẫn còn giữ tương đối nguyên vẹn kiến trúc ban đầu. Trong đó, nổi bật là 4 cổng Nam, Bắc, Đông, Tây. Các bức tường – biểu tượng của Thành nhà Hồ trường tồn cùng thời gian, trở thành niềm tự hào của con dân đất Việt.

2.3. Kỹ thuật xây dựng độc đáo

Đến nay, kỹ thuật xây dựng Thành Nhà Hồ vẫn còn là đề tài hấp dẫn giới chuyên gia, các nhà nghiên cứu khảo cổ trong và ngoài nước. Tòa thành có kỹ thuật xây dựng độc đáo, được xem là “hiện tượng đột khởi” về kỹ thuật khai thác, chế tác, xây dựng nên một công trình lớn tầm cỡ chỉ với nguyên liệu cơ bản là đá.

Tuy không phải là công trình bằng đá duy nhất trên thế giới nhưng Thành nhà Hồ có kỹ thuật xây dựng “có một không hai” đặc sắc. Bởi chỉ với những công cụ xây dựng thô sơ, làm thế nào người xưa có thể vận chuyển những tảng đá lớn hàng tấn lên độ cao 8 – 10m và bằng cách nào khít chặt các phiến đã ấy với nhau? Điều này cho thấy sự tài hoa, trí tuệ, sức mạnh của người xưa, khiến hậu thế ngày nay thán phục.

3. Ý nghĩa và giá trị của Thành nhà Hồ Thanh Hoá

Tháng 6/2011, Thành nhà Hồ chính thức được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa thế giới. Điều này chứng minh ý nghĩa và giá trị lịch sử của Thành nhà Hồ. Đây là công trình bằng đá “độc nhất vô nhị” ở Việt Nam và là một trong những tòa thành bằng đá hiếm hoi còn sót lại trên thế giới. Ý nghĩa của Thành nhà Hồ mang giá trị lớn về mặt kiến trúc, lịch sử, văn hóa, khảo cổ.

Thành nhà Hồ dưới triều Hồ là nơi ghi dấu nhiều sự kiện đặc biệt, chứng kiến các quyết định cách tân đất nước toàn diện trên nhiều lĩnh vực của Hồ Quý Ly. Nơi đây cũng từng là nơi giao lưu, trao đổi các giá trị văn hóa giữa Việt Nam với các nước trong khu vực Đông Á và Đông – Nam Á, góp phần thúc đẩy trao đổi tư tưởng, trào lưu mới Việt Nam và khu vực… Thành Nhà Hồ như một nhân chứng lịch sử, trường tồn cùng thời gian, chứng kiến sự đổi thay của vương triều Hồ và những giai đoạn phát triển của đất nước. Ngày nay, nơi đây trở thành địa điểm tham quan, tìm hiểu lịch sử, văn hóa, các di tích khảo cổ… nổi tiếng, thu hút đông đảo du khách tìm về.

4. Tham quan Thành nhà Hồ hiện nay có gì?

Mang giá trị lịch sử – văn hóa – kiến trúc lớn lao, Thành nhà Hồ trở thành địa điểm du lịch Thanh Hóa nổi tiếng, không chỉ thu hút du khách trong nước mà còn hấp dẫn khách nước ngoài tìm đến tham quan. Cùng khám phá xem phần giới thiệu về Thành nhà Hồ dưới đây có gì thu hút khách tham quan.

4.1. Không gian trưng bày

Không gian trưng bày các hiện vật ở Khu di tích Thành nhà Hồ bao gồm các khu vực:

4.1.1. Không gian trưng bày ngoài trời

Khu vực Không gian trưng bày ngoài trời bao gồm 2 phần chính:

• Phần 1: Là nơi trưng bày các hệ thống hiện vật bằng đá, trong đó chủ yếu là đá chân tảng. Nổi bật là loại đá có họa tiết nhà Phật như hình tượng đài sen – cánh sen. Một số chỗ có hình uốn lượn, hình tượng rồng, những hình này mang ý nghĩa biểu tượng cho hình ảnh của vua, đại diện cho sức mạnh vương triều. Ngoài ra, nơi đây còn trưng bày một số hiện vật là vật liệu trang trí hành lang của cung điện.
• Phần 2: Trưng bày những tấm pano ảnh lớn giới thiệu về các hiện vật đặc sắc và tiêu biểu của di sản Thành Nhà Hồ. Bên cạnh các dấu vết kiến trúc bên trong thành Nội, những tấm pano còn giới thiệu những hiện vật nổi bật như: ngói đầu ống với họa tiết lá đề chạm rồng đất nung, lá đề cân men vàng tinh xảo, cùng các mô hình đầu chim phượng, chim uyên ương.

4.1.2. Không gian văn hóa nông nghiệp Tây Đô

Tham quan khu vực Không gian văn hóa nông nghiệp Tây Đô, du khách sẽ được ngắm nhìn các hiện vật gắn liền với đời sống nông thôn xưa như nông cụ truyền thống, đồ vật trong không gian bếp xưa. Nơi đây trưng bày hơn 100 hiện vật, được trình bày theo 3 nội dung, bao gồm:

• Không gian phòng khách: Trưng bày các hiện vật: bộ bàn trà gồm 5 món, ti vi đen trắng, đài Catsette, đèn dầu… Tất cả tái hiện lại một không gian phòng khách xưa.
• Không gian nông cụ: Đây là không gian trưng bày các vật dụng làm nông nghiệp truyền thống như cày, bừa, cào, vồ đập đất, chày giã dùng chân, cối xay lúa, cối giã gạo… Bên cạnh đó, khu vực này còn trưng bày một số loại ngư cụ, các loại bẫy dùng để đánh bắt thủy hải sản như lưới, giậm, nơm, các loại bẫy kẹp…
• Không gian bếp: Là nơi trưng bày các đồ dùng làm bếp xưa, tái hiện lại gian bếp của một gia đình nông thôn Việt Nam. Không gian trưng bày này gợi nhớ lại đời sống của con người vùng đất Tây Đô, qua đó phản ánh đời sống văn hoá vật chất – tinh thần của vùng đất này trong một thời kỳ lịch sử.

4.1.3. Trưng bày mô hình Súng thần công và cải cách triều Hồ

Khu vực này trưng bày chủ yếu các mô hình Súng thần công. Đây cũng là khu vực check in yêu thích của nhiều du khách khi ghé thăm di tích Thành nhà Hồ. Súng thần công được xem là phát minh quân sự lớn, vượt ra khỏi biên giới thời bấy giờ. Đây là loại vũ khí có sức công phá mạnh mẽ được phát minh bởi Hồ Nguyên Trừng, con trai cả của Hồ Quý Ly.

Khu vực Trưng bày mô hình Súng thần công và cải cách triều Hồ tái hiện lại những cải cách tiêu biểu thời bấy giờ như súng thần công, đóng thuyền cổ lâu, cải cách tiền giấy, ban hành chữ Nôm, các cải cách trong thi cử….

4.1.4. Trưng bày đá xây thành tại khuôn viên cổng Nam

Trong quá trình khai quật, sưu tầm hiện vật, người ta tìm thấy những viên đá nằm dọc chân tường thành, nhiều nhất là ở khu vực phía Bắc Thành nhà Hồ. Đây là những viên đá không đủ điều kiện về kích thước, hình dáng khi lựa chọn xây dựng tòa thành bị loại ra. Những phiến đá này được trung tâm Bảo tồn Di sản Thành nhà Hồ sắp xếp thành mô hình kiến trúc tường thành tại khuôn viên cổng Nam phục vụ khách tham quan, check – in.

4.2. Nhà trưng bày bổ sung

Đây là không gian trưng bày các hiện vật gắn với quá trình tồn tại và phát triển của triều đại nhà Hồ. Một số hiện vật tiêu biểu phải kể đến: đầu chim Phượng, bi đá, đạn đá, gạch xây thành có khắc minh văn, Thống Đất Nung và cả đá xây thành… Các hiện vật được trưng bày theo nhóm:

• Vật liệu trang trí kiến trúc: Nhóm hiện vật này bao gồm các vật liệu trang trí kiến trúc bằng đất nung như các loại ngói (ngói mũi sen, ngói mũi lá, ngói âm dương, ngói bít đốc, ngói bò…) và các hiện vật tượng chim uyên ương, lá đề lệch, lá đề cân…
• Vật liệu xây dựng: Chủ yếu là đá. Bên cạnh đó còn có gạch. Đây là những viên gạch dùng vào việc xây thành phục vụ cho công tác phòng thủ quân sự. Điều đặc biệt là phần lớn các viên gạch này đều có khắc địa danh, nơi sản xuất gạch bằng chữ Hán – Nôm. Qua nghiên cứu, sưu tầm, người ta đã phát hiện có trên 300 địa danh hành chính trên cả nước có đóng góp vào việc xây dựng thành nhà Hồ.
• Vũ khí quân sự: Thần cơ pháo, Cổ lâu thuyền là những phát minh lớn về vũ khí, trang bị quân đội dưới thời nhà Hồ. Ngoài ra, nhóm hiện vật này còn có các loại vũ khí quân sự khác như đạn đá, mũi tên sắt, chông sắt bốn cạnh, mũi giáo sắt…
• Đồ gia dụng: Nhóm hiện vật này bao gồm nhiều vật dụng bằng gốm men như: bát, đĩa, âu, tước… Đây chủ yếu là những đồ dùng trong sinh hoạt và phục vụ nghi lễ có niên đại cuối thế kỉ XIV đầu thế kỷ XV. Các vật dụng được phát hiện làm từ dòng men ngọc, men trắng ngà, có cả men nâu, men trắng, trang trí hình hoa mai, hoa mẫu đơn, hoa dây đẹp mắt.

4.3. Vùng đệm và các di tích phụ cận

Khu di tích Thành nhà Hồ bao gồm vùng lõi và vùng đệm. Vùng đệm và các di tích vùng phụ cận gồm di tích cấp quốc gia, cấp tỉnh cùng các công trình tôn giáo tín ngưỡng khác như:

• La thành
• Đàn Nam Giao Tây Đô
• Đền thờ nàng Bình Khương
• Đình Đông Môn
• Nhà cổ Phạm Ngọc Tùng
• Đền Tam Tổng
• Chùa Tường Vân
• Công trường núi An Tôn
• Đền thờ Trần Khát Chân
• Chùa Du Anh và Động Hồ Công
• Quần thể thắng tích động Tiên Sơn

5. Tham khảo

1. Về thăm Thành nhà Hồ – Kiệt tác kiến trúc bằng đá xứ Thanh