May Trạch Xá

1. Vị trí địa lí

Nằm cách trung tâm thủ đô Hà Nội khoảng 45km về phía Nam, thôn Trạch Xá thuộc xã Hòa Lâm, huyện Ứng Hòa từ lâu đã được ví như "kinh đô áo dài" của miền Bắc. Nơi đây tự hào sở hữu bề dày lịch sử hơn 1.000 năm, gắn liền với công lao của bà Tổ nghề là Hoàng hậu Nguyễn Thị Sen thời nhà Đinh. Qua hàng chục thế kỷ, Trạch Xá vẫn nổi tiếng với các sản phẩm thủ công tinh xảo như áo dài truyền thống, áo ngũ thân, áo tế, áo bông và chăn gối. Đặc biệt, vào đầu năm 2024, làng nghề may Trạch Xá đã vinh dự được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia, đánh dấu một cột mốc đáng tự hào cho những người thợ tài hoa vẫn đang ngày đêm âm thầm giữ gìn tuyệt kỹ khâu tay truyền thống.

2. Lịch sử hơn 1000 năm nơi cửa vua lịch sử

Ít ai biết rằng, nghề may ở Trạch Xá không phải do học lỏm hay tự phát, mà có gốc gác từ chốn hoàng cung lộng lẫy. Theo truyền thuyết và ngọc phả của làng lưu truyền lại, bà Tổ nghề là Nguyễn Thị Sen – một người con gái xinh đẹp, khéo léo của làng Trạch Xá, sau này trở thành Tứ phi của Vua Đinh Tiên Hoàng. Trong thời gian sống trong cung cấm, với sự thông minh và đôi bàn tay tài hoa, bà đã tự tay thiết kế, đo may trang phục cho các hoàng thân quốc thích.

Sau khi Vua Đinh băng hà, bà đưa các con rời cung điện, trở về quê hương Trạch Xá và truyền dạy lại nghề canh cửi, may vá cho dân làng. Từ đó, nghề may cứ thế cha truyền con nối, ăn sâu vào máu thịt của người dân nơi đây. Dấu ấn tinh hoa của thợ may Trạch Xá từng vươn xa đến mức họ được đích thân mời vào kinh đô Huế để may trang phục cho Vua Bảo Đại cùng các quan lại triều Nguyễn.

3. Tuyệt kỹ “Khâu tay dọc” - Linh hồn không thể sao chép

Điểm làm nên thương hiệu vô giá của áo dài Trạch Xá, thứ mà không một cỗ máy công nghiệp nào có thể thay thế được, chính là kỹ thuật "khâu tay dọc" độc nhất vô nhị. Trong khi thợ may ở các nơi khác thường khâu tay ngang hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào máy may, thì người thợ Trạch Xá lại cầm kim thẳng dọc theo đường mép vải. Kỹ thuật này tạo ra những mũi kim tàng hình lặn sâu vào bên trong, giúp mép vải không bị cộm và khi nhìn từ bên ngoài, bề mặt lụa trơn láng gần như không để lộ một đường chỉ nào.

Nhờ cách khâu điêu luyện này, tà áo dài Trạch Xá luôn giữ được độ rủ tự nhiên, thướt tha bay bổng theo từng nhịp bước mà không hề bị cứng hay co dúm lại sau những lần giặt. Bên cạnh đó, các nghệ nhân nơi đây thường kết hợp việc lấy ni đo cắt cực kỳ chuẩn xác bằng con mắt nhà nghề. Điều này giúp trang phục vừa vặn ôm sát vòng eo người mặc, tôn lên đường cong tuyệt mĩ nhưng vẫn mang lại cảm giác dễ chịu và thoải mái nhất trong mọi cử động.

4. Sự chuyển mình trong dòng chảy thời gian

Ngày trước, làng Trạch Xá có một quy định ngầm rất khắt khe là chỉ truyền nghề cho con trai, tuyệt đối không truyền cho con gái hay con dâu vì lo sợ con gái đi lấy chồng sẽ mang theo bí quyết của làng ra ngoài. Chính vì thế, hình ảnh những người đàn ông Trạch Xá với chiếc tay nải xách thước, vạch, kéo, kim đi khắp từ Nam chí Bắc đã trở thành huyền thoại. Họ là những người đã mở ra các hiệu may nức tiếng ở phố cổ Hà Nội như phố Lương Văn Can, Cầu Gỗ với những cái tên có chữ "Trạch" đứng sau như Vinh Trạch, Mỹ Trạch hay Tân Trạch.

Tuy nhiên, cùng với sự cởi mở và phát triển của xã hội, quy định khắt khe này đã lùi vào quá khứ. Hiện nay, có tới 90% các hộ gia đình trong làng đều làm nghề, và lực lượng sản xuất chính tại xưởng lại chính là các bà, các mẹ, các chị em phụ nữ. Đàn ông đa phần đi làm "tiền tuyến", mở cửa hàng và giao dịch ở xa, còn phụ nữ ở lại làm "hậu phương" sản xuất vững chắc. Sự linh hoạt này đã giúp làng nghề trụ vững và thăng hoa, dẫn tới quả ngọt là danh hiệu Di sản Văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia vừa được trao tặng.

5. Hành trình trải nghiệm làng nghề Trạch Xá

Nếu bạn là một người yêu văn hóa truyền thống và khao khát tự tay sở hữu một bộ áo dài chuẩn "hàng hiệu" thủ công, làng may Trạch Xá chắc chắn là một điểm đến không thể bỏ lỡ cho chuyến dã ngoại cuối tuần. Để đến được đây từ trung tâm Hà Nội, bạn chỉ cần điều khiển xe đi theo hướng Quốc lộ 21B đi qua Hà Đông và Thanh Oai. Khi đến thị trấn Vân Đình thuộc huyện Ứng Hòa, bạn tiếp tục rẽ vào tỉnh lộ 425, đi thêm vài kilomet nữa là sẽ thấy tấm biển chỉ dẫn thân thuộc dẫn vào xã Hòa Lâm và làng Trạch Xá.

Khi ghé thăm nơi đây, trải nghiệm tuyệt vời nhất là tự tay chọn những tấm lụa, mảnh gấm ưng ý và nhờ các nghệ nhân gạo cội đo may ngay tại chỗ. Bạn có thể đặt may áo dài truyền thống, hoặc những bộ cổ phục như áo tấc, áo ngũ thân đang rất được giới trẻ ưa chuộng. Trong lúc chờ đợi, hãy đi dạo quanh làng, ghé thăm và thắp hương tại Đền thờ Tổ nghề Nguyễn Thị Sen để cầu bình an. Nếu khéo léo, bạn có thể xin phép các cô chú thợ may được thử tự tay cầm kim, học lỏm chút kỹ thuật khâu tay dọc để thực sự cảm nhận được độ khó và sự kỳ công của nghề này. Đặc biệt, nếu sắp xếp được thời gian, hãy đến thăm làng vào dịp Lễ hội ngày 12 tháng Chạp âm lịch hàng năm để hòa mình vào không khí tưng bừng, đậm đà bản sắc nhất của quê hương tà áo dài.

Trong dòng chảy hối hả của nền công nghiệp thời trang nhanh, làng may Trạch Xá vẫn tĩnh lặng và bền bỉ giữ lại hồn cốt của dân tộc qua từng đường kim, mũi chỉ. Một tà áo dài Trạch Xá không chỉ đơn thuần là trang phục khoác lên người, mà đó là một tác phẩm nghệ thuật trọn vẹn, một di sản văn hóa sống động mà thế hệ chúng ta cần tiếp tục nâng niu và tự hào.