Gốm Bàu Trúc

1. Giới thiệu về làng gốm Bàu Trúc Ninh Thuận

Lưu ý: Sau sáp nhập, hai tỉnh Khánh Hòa và Ninh Thuận có tên chung là Khánh Hòa; hai địa danh thành phố Nha Trang và thành phố Phan Rang – Tháp Chàm không còn nữa.

Địa chỉ: Khu phố 7, Ninh Phước, Ninh Thuận cũ (nay là phường Đông Ninh Hòa, Khánh Hòa)

Theo bản đồ Ninh Thuận, địa chỉ làng gốm Bàu Trúc nằm ngay trên tuyến đường quốc lộ 1A, cách thành phố Phan Rang cũ khoảng 10km. Gốm Bàu Trúc có nhiều nét đặc trưng trong quá trình sản xuất như không dùng bàn xoay, nung gốm bằng lửa củi hay phun màu bằng lá cây và tro… Mỗi sản phẩm gốm làm ra đều mang một vẻ đẹp riêng, in đậm nét văn hóa của dân tộc Chăm xưa.

3. Những nét độc đáo của làng gốm Bàu Trúc

Nếu đã từng đọc qua một số bài giới thiệu về làng gốm Bàu Trúc Ninh Thuận, bạn sẽ biết nơi đây là một làng nghề truyền thống đã có từ thời vua Minh Mạng với tuổi đời hàng trăm năm. Đây cũng là làng gốm lâu đời nhất Đông Nam Á với nhiều nét độc đáo mang đậm dấu ấn của văn hóa Chăm Pa cổ xưa.

3.1. Tổ nghề gốm Bàu Trúc là cận thần của vua Po K’long Giarai

Theo những ghi chép về lịch sử hình thành làng gốm Bàu Trúc, tổ nghề của làng gốm này chính là ông Poklong Chanh, một vị quan trung thành của vua Po K’long Giarai. Thay vì làm quan triều đình, ông lại chọn lui về gắn bó với làng gốm và dạy cho phụ nữ Chăm cách làm gốm từ các nguyên liệu dân dã như đất sét, cát non.

Đến nay, những người phụ nữ Chăm tại đây vẫn truyền nghề từ đời này qua đời khác để tạo ra những tác phẩm gốm tinh xảo và giữ lửa cho nghề gốm truyền thống suốt bao năm tháng. Hình ảnh làng gốm Bàu Trúc cũng nhờ vậy mà được lưu truyền đến tận hôm nay.

3.2. Gốm Bàu Trúc được làm thủ công hoàn toàn

Theo lời thuyết minh về làng gốm Bàu Trúc của người dân địa phương hay các hướng dẫn viên du lịch, nghề gốm Bàu Trúc đặc trưng với phong tục “mẹ truyền con nối”. Theo đó, chỉ có phụ nữ mới được học và làm gốm. Những bí quyết và kỹ thuật làm gốm sẽ được truyền từ mẹ sang con, từ bà sang cháu qua các thế hệ.

Nguồn gốc của truyền thống đặc biệt này là do người Chăm Pa cổ theo chế độ mẫu hệ. Những người phụ nữ trong gia đình được coi là trụ cột và người đại diện giữ gìn di sản văn hóa của dân tộc.

3.3. Mỗi gia đình chính là một nơi chế tác, là lò nung gốm

Làng gốm Bàu Trúc hiện có hơn 400 hộ gia đình, trong đó trên 80% vẫn tiếp tục theo đuổi nghề gốm truyền thống. Mỗi gia đình lại như một xưởng gốm thu nhỏ khi đều sở hữu một lò nung riêng tại gia, được xây dựng từ gạch và vôi, có hình dáng giống chiếc bánh xe hoặc mũ cối.

Những gia đình khá giả hơn thì mở hẳn showroom hoặc xưởng gốm, thuê mướn nhân công để sản xuất số lượng gốm lớn. Số gốm này vừa để trưng bày vừa để bán cho du khách như một món đồ lưu niệm độc đáo và ý nghĩa.

3.4. Vẫn duy trì cách làm gốm cổ truyền từ ngàn năm trước

Không giống như làng gốm Bát Tràng Hà Nội, làng gốm Bàu Trúc không hề sử dụng bàn xoay để tạo hình sản phẩm, mà chỉ dùng kĩ thuật dẫn dã gọi nôm na là “nặn bằng tay, xoay bằng mông” để làm nên những món đồ gốm độc đáo.

Nguyên liệu làm gốm chỉ đơn giản là đất sét mịn tự nhiên được lấy từ bờ sông Quao, trộn với cát trắng hạt nhỏ theo tỷ lệ chung. Sau khi tạo hình xong, sản phẩm được phơi nắng để khô rồi nung trong lò “lộ thiên” bằng củi và rơm. Màu sắc của gốm được tạo ra bằng cách phun tro cây hoặc lá cây lên sản phẩm khi nung.

3.5. Sản phẩm gốm Bàu Trúc là “độc bản” pha vàng

Gốm Bàu Trúc có rất nhiều sản phẩm khác nhau từ những vật dụng sinh hoạt như bình, chậu, ấm, chén, đĩa, đến những vật trang trí như bình hoa, đèn lồng, tượng thần linh, động vật… Mỗi sản phẩm tại đây đều được làm hoàn toàn bằng tay và không dùng bàn xoay nên luôn là “độc bản”, không có hai sản phẩm nào giống nhau.

Sản phẩm gốm Bàu Trúc còn có các màu sắc đặc trưng như vàng đỏ, đỏ hồng, đen xám, vệt nâu rất độc đáo. Người dân nơi đây còn “khoe” rằng trong mỗi sản phẩm gốm Bàu Trúc đều được pha vàng, khi đem soi dưới ánh nắng sẽ phát ra những đốm sáng lấp lánh cực đẹp mắt.

4. Tham khảo

1. Khám phá làng gốm Bàu Trúc – “bảo tàng gốm” sống động tại Ninh Thuận